Çek ve Bonoda Kambiyo Takibi ve Başvurulacak Yollar

Kambiyo Senetleri: Poliçe, Bono ve Çek

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), kambiyo senetlerini poliçe, bono (emre yazılı senet) ve çek olmak üzere üç türde düzenlemektedir. Bu senetler, taşıdıkları soyutluk ve kolay dolaşım özellikleri sayesinde ticari ilişkilerde önemli bir işlev görür. Uygulamada özellikle bono ve çek, alacak ve borç ilişkilerinin belgelendirilmesinde sıkça tercih edilir. Kambiyo senetlerinin sağladığı bu kolaylık, aynı zamanda bunların kanunda öngörülen sıkı kurallara tabi tutulmasının da temelini oluşturur.

Her kambiyo senedinin, kanunda sayılan zorunlu şekil şartları bulunur. Bono ve çekte aranan bu unsurlar, senedin kambiyo senedi niteliği kazanabilmesi bakımından belirleyicidir. Zorunlu unsurlardan birinin bulunmaması, senedin kambiyo senedi vasfını etkileyebilir. Böyle bir durumda senet, kambiyo senetlerine özgü haklardan yararlanma imkânını yitirerek adi bir belge ya da delil hâline gelebilir. Bu ihtimal, alacaklının başvurabileceği takip yolunu ve elindeki senedin sağladığı korumayı doğrudan etkilediğinden, senedin düzenlenmesi aşamasında şekil şartlarına özen gösterilmesi önem taşır.

Çeke İlişkin Özel Düzenleme ve Karşılıksız Çek

Çek, TTK'da düzenlenmekle birlikte, çeke ilişkin bazı özel hükümler ve karşılıksız çekin sonuçları 5941 sayılı Çek Kanunu'nda yer almaktadır. Çek, esas itibarıyla bir ödeme aracı olarak öngörülmüş olup, ibraz edildiğinde karşılığının bankada hazır bulunması beklenir. Bu yönüyle çek, vadeli bir borç senedi olarak tasarlanan bonodan işlevsel olarak ayrılır.

Çekin ibrazı sırasında karşılığının bulunmaması hâlinde, 5941 sayılı Çek Kanunu çerçevesinde "karşılıksızdır" işlemi yapılabilir. Bu işlem, çekin karşılığının kısmen veya tamamen bulunmadığının usulüne uygun biçimde tespit edilmesini ifade eder ve kanunda buna bağlı birtakım sonuçlar öngörülmüştür. "Karşılıksızdır" işlemi, hem çek hamilinin haklarını korumaya hizmet eder hem de çek düzenleyen bakımından çeşitli sonuçlar doğurabilir. Bu yönüyle çek, bono ve poliçeye göre kısmen farklı bir hukuki rejime tabidir ve çeke dayalı bir uyuşmazlıkta hem TTK'nın hem de 5941 sayılı Çek Kanunu'nun birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.

Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla Takip

Alacaklı, elindeki çek veya bonoya dayanarak 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK)'nun kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip yoluna başvurabilir. Bu takip yolu, İİK'nın 167. maddesi ve devamında düzenlenmiş olup, kambiyo senedi hamiline sağlanan özel ve görece hızlı bir tahsil imkânıdır. Genel haciz yoluna kıyasla bu yolun tanınmış olması, kambiyo senetlerine duyulan güveni ve bunların ticari hayattaki işlevini destekleme amacını yansıtır.

Bu yola başvurulabilmesi için, takibe konu senedin kambiyo senedi niteliğini taşıması ve alacaklının hamil sıfatını haiz olması aranır. Takip talebi üzerine borçluya, kambiyo senetlerine özgü bir ödeme emri gönderilir. Bu ödeme emri, borçluya borcunu ödemesi ya da itiraz veya şikayet yollarına başvurması için tanınan hakları bildirir. Kambiyo takibinin genel takipten ayrılan yönleri, hem başvurulabilme koşulları hem de itirazın sonuçları bakımından kendini gösterir. Bu nedenle takibin başlatılmasından önce senedin niteliğinin ve takip yolunun uygunluğunun değerlendirilmesi önem taşır.

Ödeme Emrine İtiraz ve Beş Günlük Süre

Kambiyo senetlerine mahsus takipte borçlu, kendisine gönderilen ödeme emrine karşı itiraz edebilir. Bu itiraz, kural olarak beş gün içinde ve genel takipten farklı olarak icra mahkemesine yöneltilir. Sürenin ödeme emrinin tebliğinden itibaren işlemeye başladığı göz önünde bulundurulmalıdır; bu nedenle ödeme emrinin usulüne uygun biçimde tebliğ edilmesi büyük önem taşır.

Kambiyo takibinde itirazın en önemli özelliği, adi takibin aksine, kural olarak takibi kendiliğinden durdurmamasıdır. İcra mahkemesince aksine bir karar verilmedikçe takip işlemleri devam edebilir. Bu durum, kambiyo takibini borçlu bakımından daha ağır sonuçlar doğurabilen bir yol hâline getirir ve sürelerin dikkatle takip edilmesini zorunlu kılar. İtiraz bakımından öne çıkan başlıca hususlar şu şekilde özetlenebilir:

• Borçlu, borca veya senetteki imzaya yönelik itirazlarını kural olarak icra mahkemesine yöneltir.
• İtiraz, adi takibin aksine takibi kural olarak kendiliğinden durdurmaz; durma için icra mahkemesinin kararı aranır.
• İtirazın süresinde ve usulüne uygun biçimde yapılması, hak kaybı yaşanmaması açısından önem taşır.

Bu nedenle borçlunun, ödeme emrini aldığında hem tanınan süreyi hem de başvuru merciini dikkatle değerlendirmesi ve gecikmeye yol açmaması gerekir.

Hamilin Başvuru Hakkı, Protesto ve Zamanaşımı

Kambiyo hukukunda, borcun vadesinde ödenmemesi hâlinde senedi elinde bulunduran hamile başvuru (müracaat) hakkı tanınmıştır. Bu hak, hamilin senetten sorumlu olan kişilere yönelebilmesini sağlar. Bazı hâllerde başvuru hakkının kullanılabilmesi, ödememe durumunun usulüne uygun biçimde belgelenmesine, yani protesto gibi işlemlere bağlı olabilir.

Protesto, senet bedelinin ödenmediğinin kanunda öngörülen usulle tespit edilmesine hizmet eden bir işlemdir. Senedin türüne ve somut duruma göre bu işlemlerin gerekliliği değişkenlik gösterebilir. Kambiyo takibi ve başvuru haklarının değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulması gereken kavramlar arasında şunlar sayılabilir:

• Başvuru (müracaat) hakkı: Borcun ödenmemesi hâlinde hamilin senetten sorumlu olanlara yönelebilme hakkı.
• Protesto: Ödememenin usulüne uygun biçimde tespitini sağlayan ve gerekli hâllerde başvuru hakkının kullanılmasına dayanak oluşturan işlem.
• Zamanaşımı: Senedin türüne göre TTK'da özel zamanaşımı süreleri öngörülmüştür.

Belirtmek gerekir ki, bu sürelerin kaçırılması hamilin haklarını doğrudan etkileyebileceğinden, senedin türü ve vadesi bakımından süreçlerin zamanında takip edilmesi büyük önem taşır. Aynı şekilde, protesto gibi işlemlerin gerekli olduğu hâllerde bunların zamanında ve usulüne uygun biçimde yapılması, başvuru hakkının korunması bakımından belirleyici olabilir.

Değerlendirme ve Avukata Danışmanın Önemi

Çek ve bonoya dayalı kambiyo takibi, hem sağladığı hızlı tahsil imkânı hem de kısa süreler ve şekli koşullar nedeniyle dikkatli biçimde yürütülmesi gereken bir süreçtir. Senedin şekil şartlarını taşıyıp taşımadığı, hangi takip yolunun uygun olduğu, itiraz ve şikayet sürelerinin doğru hesaplanması gibi hususlar, somut olayın koşullarına göre farklı sonuçlar doğurabilir.

Kambiyo takibinde gerek alacaklı gerek borçlu bakımından atılacak adımların, senedin niteliğine, tarafların durumuna ve güncel mevzuata göre değerlendirilmesi gerekir. Bu değerlendirmede yapılacak hatalar veya kaçırılan süreler, telafisi güç hak kayıplarına yol açabilir. Bu nedenle çek veya bonoya ilişkin bir uyuşmazlıkta, sürecin bir avukat eşliğinde yürütülmesi ve somut duruma özgü hukuki değerlendirme için bir avukata danışılması önerilir.