Ayıplı Mal ve Hizmette Tüketicinin Hakları

Ayıplı Mal ve Ayıplı Hizmet Kavramları

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, tüketici ile satıcı veya sağlayıcı arasındaki ilişkilerde ortaya çıkan ayıp hâllerini düzenlemektedir. Ayıplı mal, tüketiciye teslim edildiği anda taraflarca kararlaştırılan örnek ya da modele uygun olmayan; nesnel olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan; ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda ya da reklam ve ilanlarda yer alan niteliklere aykırı olan maldır. Malın taşıması gereken teknik düzenlemeye aykırı olması ya da sözleşmede belirlenen faydayı azaltan veya ortadan kaldıran eksiklikler de ayıp kapsamında değerlendirilir.

Ayıplı hizmet ise sözleşmede kararlaştırılan süre içinde başlamayan veya taraflarca kararlaştırılmış olan ya da nesnel olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan hizmettir. Sağlayıcının hizmetin niteliğine ilişkin verdiği taahhütlere ve reklamlarda yer alan bilgilere aykırılık da ayıplı hizmet oluşturabilir. Her iki hâlde de belirleyici olan, sözleşmeyle üstlenilen edimin gereği gibi ifa edilmemesidir.

Ayıbın Açık veya Gizli Olması ve Muayene-İhbar

Ayıplar, ortaya çıkış biçimlerine göre açık ayıp ve gizli ayıp olarak ayrılabilir. Açık ayıp, malın teslimi sırasında olağan bir gözden geçirmeyle fark edilebilecek nitelikteki eksiklik veya bozukluktur. Gizli ayıp ise ancak malın kullanılmaya başlanmasıyla ya da belirli bir süre sonra ortaya çıkabilen, teslim anında dıştan anlaşılamayan ayıptır.

Ayrımın önemi, tüketicinin haklarını ileri sürebilmesi bakımından ortaya çıkar. Uygulamada açık ayıplarda malın tesliminden sonra makul sürede muayene edilmesi ve tespit edilen ayıbın satıcıya bildirilmesi beklenir. Gizli ayıplarda ise ayıbın ortaya çıktığı andan itibaren durumun satıcıya iletilmesi önem taşır. Bildirimin ispatı yönünden yazılı biçimde ya da kalıcı veri saklayıcısı aracılığıyla yapılması pratikte kolaylık sağlayabilir.

Tüketicinin Seçimlik Hakları

Malın veya hizmetin ayıplı çıkması hâlinde tüketici, kanunda öngörülen seçimlik haklardan dilediğini kullanabilir. Bu haklar arasında tercih, kural olarak tüketiciye aittir. Ayıplı malda başvurulabilecek başlıca seçimlik haklar şunlardır:

• Sözleşmeden dönme: Satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönme ve ödenen bedelin iadesini isteme.
• Bedel indirimi: Malı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim yapılmasını talep etme.
• Ücretsiz onarım: Aşırı bir masraf gerektirmediği ölçüde, malın ayıbının ücretsiz onarılmasını isteme.
• Ayıpsız misliyle değişim: Mümkün olması hâlinde malın ayıpsız bir misliyle değiştirilmesini talep etme.

Satıcı, tüketicinin tercih ettiği bu talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim haklarının kullanılması hâlinde, bu taleplerin belirli bir süre içinde ve tüketiciye önemli bir sorun çıkarmadan karşılanması esastır. Ayıplı hizmette de benzer biçimde hizmetin yeniden görülmesi, ayıp oranında bedel indirimi, sözleşmeden dönme veya bir bedel karşılığında yaptırılan hizmetin masrafının karşılanması gibi haklar söz konusu olabilir. Tüm bu seçimlik hakların yanında, ayıbın sebep olduğu zararların tazminine ilişkin genel hükümlere göre talep hakkı da saklı kalabilir.

Garanti Belgesi ve Satıcının Sorumluluğu

Kanun, belirli mal grupları bakımından üretici, ithalatçı veya satıcının tüketiciye garanti belgesi düzenlemesini öngörmektedir. Garanti belgesi, malın ayıplı çıkması hâlinde tüketicinin başvurabileceği hakları ve bunların kullanım koşullarını gösteren belgedir. Garanti süresi içinde ortaya çıkan ayıplarda tüketicinin seçimlik hakları güvence altına alınır.

Ayıptan sorumluluk bakımından satıcı, malı satış sözleşmesine uygun olarak teslim etmekle yükümlüdür. Tüketici, seçimlik haklarından birini satıcıya karşı ileri sürebilir; bununla birlikte üretici veya ithalatçı da imalattan veya ithalattan kaynaklanan ayıplar yönünden müteselsilen sorumlu tutulabilir. Satıcının, malı satış sözleşmesine aykırı teslim etmediğini ileri sürebilmesi ise ancak kanunda öngörülen istisnai hâllerde mümkün olabilir.

İspat ve Ayıbın Teslim Anında Var Sayılması

Ayıplı mal ilişkilerinde ispat konusunda tüketici lehine bir düzenleme öngörülmüştür. Kanunda öngörülen belirli bir süre içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu karine, tüketicinin ayıbın teslim anında mevcut olduğunu ayrıca ispat yükünden kurtulmasını sağlar.

Bu durumda ayıbın sonradan, tüketicinin kullanımından ya da başka bir nedenden kaynaklandığını ileri süren tarafın bu iddiasını ispat etmesi beklenir. Söz konusu karinenin malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmadığı hâller ise istisna oluşturabilir. Uyuşmazlıklarda ayıbın varlığı, niteliği ve kaynağı çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle değerlendirilmektedir.

Zamanaşımı Süresi

Ayıplı mala ilişkin taleplerde, kanunda öngörülen bir zamanaşımı süresi bulunmaktadır. Bu süre, kural olarak malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren işlemeye başlar ve süre geçtikten sonra ayıba dayalı taleplerin ileri sürülmesi güçleşebilir. Konut ve tatil amaçlı taşınmazlar gibi bazı mal türleri için farklı süreler öngörülebilmektedir.

Öte yandan, ayıp ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı süresinden yararlanılamayacağına ilişkin düzenlemeler de bulunmaktadır. Sürelerin başlangıcı, kapsamı ve istisnaları somut olayın özelliklerine göre değişebildiğinden, güncel kanun metninin ve olayın koşullarının birlikte değerlendirilmesi önem taşır.

Uyuşmazlıkta Başvuru Yolları

Ayıplı mal veya hizmetten kaynaklanan uyuşmazlıklarda tüketicinin başvurabileceği iki temel yol bulunmaktadır: tüketici hakem heyetleri ve tüketici mahkemeleri. Hangi yola başvurulacağı, uyuşmazlığın parasal değerine göre belirlenir. Her yıl belirlenen ve güncel parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurulması öngörülmüştür. Bu sınırın altındaki değerler bakımından hakem heyetine başvuru bir zorunluluk olarak düzenlenmiştir.

Güncel parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar ise tüketici mahkemesinde görülür. Tüketici mahkemesinin bulunmadığı yerlerde bu davalar, tüketici mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülebilmektedir. Başvuru sürecinde dikkat edilmesi gereken bazı hususlar şunlardır:

• Uyuşmazlığın parasal değerine göre yetkili merciin doğru belirlenmesi.
• Ayıba ilişkin fatura, garanti belgesi, sözleşme ve bildirim gibi belgelerin muhafaza edilmesi.
• Zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin gözetilmesi.

Hakem heyeti kararlarının bağlayıcılığı ve bu kararlara karşı itiraz usulü de kanunda ayrıca düzenlenmiştir. Parasal sınırlar her yıl güncellendiğinden, başvuru anında yürürlükte olan tutarların esas alınması gerekir.