Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma: Süreç ve Sonuçları

Boşanmanın Hukuki Çerçevesi

Boşanma, evlilik birliğinin hâkim kararıyla sona erdirilmesidir. Türk hukukunda boşanmaya ilişkin esaslar 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenmiştir. Kanun, boşanma davalarını yürüyüş biçimine göre iki temel usule ayırır: tarafların her konuda uzlaştığı anlaşmalı boşanma ile tarafların boşanma iradesinde veya boşanmanın sonuçlarında uyuşmazlığa düştüğü çekişmeli boşanma.

Her iki yolda da boşanma, ancak bir mahkeme kararıyla hüküm ifade eder. Tarafların kendi aralarında yapacakları anlaşma, hâkim onayından geçmedikçe evlilik birliğini sona erdirmez. Bu bakımdan boşanma, taraf iradesine bağlı olmakla birlikte kamusal denetime tabi bir süreç olarak öngörülmüştür.

Anlaşmalı Boşanmanın Şartları

Anlaşmalı boşanma, eşlerin boşanma ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu konusunda tam bir uzlaşıya varmış olmaları hâlinde başvurulan usuldür. Türk Medeni Kanunu, bu yola başvurulabilmesini birtakım şartların birlikte gerçekleşmesine bağlamıştır.

• Asgari evlilik süresi: Anlaşmalı boşanmaya karar verilebilmesi için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması aranır.
• Ortak başvuru veya kabul: Eşlerin birlikte dava açmaları ya da bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi gerekir.
• Protokolde anlaşma: Tarafların boşanmanın malî sonuçları ile varsa çocukların velayeti, kişisel ilişki ve nafaka gibi hususları düzenleyen bir protokol üzerinde uzlaşmış olmaları gerekir.
• Hâkimin denetimi: Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi ve iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmesi zorunludur.

Hâkim, tarafların üzerinde anlaştıkları protokolü uygun bulmadığı takdirde gerekli gördüğü değişikliklerin yapılmasını isteyebilir. Bu değişiklikler taraflarca da kabul edildiğinde boşanmaya hükmedilir. Dolayısıyla anlaşmalı boşanmada da hâkim, özellikle çocukların menfaatini gözeten bir denetim yetkisine sahiptir ve taraf iradesiyle bağlı değildir.

Çekişmeli Boşanma Sebepleri

Tarafların boşanma konusunda anlaşamaması veya boşanmanın sonuçlarında uyuşmazlığa düşmesi hâlinde dava, çekişmeli olarak görülür. Türk Medeni Kanunu, çekişmeli boşanmada dayanılabilecek sebepleri özel ve genel sebepler olarak iki grupta düzenlemiştir.

Özel boşanma sebepleri, kanunda tek tek sayılan ve belirli bir olguya dayanan hâllerdir:

• Zina: Eşlerden birinin evlilik birliği devam ederken sadakat yükümlülüğüne aykırı biçimde başka bir kişiyle cinsel ilişkiye girmesi.
• Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış: Bir eşin diğerinin yaşamına yönelik girişimi ya da ona yönelik ağır muamele ve onur kırıcı davranışlarda bulunması.
• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme: Eşlerden birinin küçük düşürücü bir suç işlemesi veya haysiyetsiz bir hayat sürmesi ve bu nedenle diğerinden birlikte yaşamın beklenememesi.
• Terk: Eşlerden birinin evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek amacıyla diğerini terk etmesi ya da haklı bir sebep olmaksızın ortak konuta dönmemesi ve bu durumun kanunda öngörülen süre boyunca devam etmesi.
• Akıl hastalığı: Eşlerden birinin akıl hastalığına tutulması ve ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi; bu hastalığın iyileşmesinin mümkün olmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla saptanması aranır.

Genel boşanma sebebi ise evlilik birliğinin temelinden sarsılmasıdır. Ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenemeyecek derecede birliğin temelinden sarsıldığı hâllerde eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Uygulamada boşanma davalarının önemli bir bölümü bu genel sebebe dayandırılmaktadır. Genel sebebe dayanan davalarda kural olarak, sarsıntının varlığı ve tarafların kusur durumu yargılama sırasında değerlendirilir.

Yargılama Süreci

Boşanma davaları aile mahkemelerinde görülür. Çekişmeli davada süreç, dava dilekçesinin mahkemeye sunulmasıyla başlar; ardından karşı tarafın cevap dilekçesi vermesiyle dilekçeler aşaması tamamlanır. Bu aşamada tarafların dayandıkları vakıalar ve delilleri ortaya konulur.

Yargılamada tanık beyanları, belgeler, bilirkişi incelemesi ve gerektiğinde uzman görüşü gibi deliller değerlendirilir. Hâkim, boşanmaya karar verirken tarafların kusur durumunu, çocukların menfaatini ve talep edilen malî sonuçları birlikte inceler. Boşanma davası sırasında eşlerin barınması, geçimi ve çocuklarla kişisel ilişki gibi konularda geçici düzenlemeler yapılabilir.

Anlaşmalı boşanmada süreç daha kısadır. Hâkimin tarafları dinlemesi ve protokolü onaması hâlinde boşanmaya tek celsede hükmedilebilir. Bununla birlikte anlaşmalı boşanmada da kararın kesinleşmesi için kanunda öngörülen usul ve süreçlerin tamamlanması gerekir.

Velayet ve Çocuğun Menfaati

Müşterek çocuğun bulunduğu boşanmalarda hâkim, velayetin hangi eşe verileceğine karar verir. Bu kararda esas ölçüt, çocuğun üstün menfaatidir. Çocuğun yaşı, alışkanlıkları, eğitim durumu ve eşlerin çocuğa bakım imkânları gibi ölçütler birlikte değerlendirilir.

Velayetin bir eşe verilmesi, diğer eşin çocukla kişisel ilişkisinin tamamen kesileceği anlamına gelmez. Hâkim, velayet kendisine bırakılmayan eş ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulmasına da hükmeder. Koşulların değişmesi hâlinde velayete ve kişisel ilişkiye dair düzenlemelerin sonradan yeniden ele alınması mümkündür.

Nafaka Türleri

Boşanma sürecinde ve boşanmanın sonucunda farklı nafaka türleri gündeme gelebilir. Türk Medeni Kanunu bakımından bu türler amaçları ve süreleri itibarıyla birbirinden ayrılır.

• Tedbir nafakası: Dava süresince, eşlerden birinin veya çocukların geçiminin sağlanması amacıyla geçici olarak hükmedilen nafakadır. Yargılama sonuçlanıncaya kadar geçerli olan geçici bir düzenlemedir.
• Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan tarafın, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla, diğer eşten geçimini sağlamaya yönelik olarak talep edebileceği nafakadır. Tarafların malî güçleri gözetilerek belirlenir.
• İştirak nafakası: Velayet kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılması amacıyla ödediği nafakadır. Çocuğun ihtiyaçları ile ödeyecek eşin malî durumu birlikte değerlendirilir.

Nafaka miktarları ve süreleri, somut olayın koşullarına, tarafların gelir ve giderlerine göre hâkim tarafından takdir edilir. Koşulların değişmesi hâlinde nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması talep edilebilir.

Mal Rejiminin Tasfiyesi

Boşanmanın malî sonuçlarından biri de eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesidir. Eşler evlilik süresince bir mal rejimi sözleşmesi yapmamışlarsa, aralarında kanunda öngörülen yasal mal rejimi geçerli olur. Boşanma ile bu rejim sona erer ve mal varlığı değerlerinin tasfiyesi gündeme gelir.

Tasfiye sürecinde, rejimin türüne göre eşlerin katkılarının ve edinilen değerlerin paylaşımı değerlendirilir. Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin talepler, boşanma davasıyla birlikte veya ayrı bir dava yoluyla ileri sürülebilir. Bu süreç, tarafların mal varlığının kapsamına ve rejimin niteliğine bağlı olarak ayrıntılı bir inceleme gerektirebilir.

Görüldüğü üzere boşanma, yalnızca evlilik birliğinin sona erdirilmesinden ibaret olmayıp velayet, nafaka ve mal rejimi gibi birbirine bağlı birçok hukuki sonucu da beraberinde getiren bütünsel bir süreçtir. Her boşanmanın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.